(२४) पहिली भारतीय महिला डॅाक्टर

(२४) पहिली भारतीय महिला डॅाक्टर
वसंत गणेश काणे,  
बी एस्सी,एम ए (मानसशात्र), एम.एड
एल बी ७, लक्ष्मीनगर, पाण्याच्च्या टाकीजवळ,
नागपूर - ४४० ०२२   (०७१२)२२२१६८९ / ९४२२८०४४३०
E mail - kanewasant@gmail.com
Blog - kasa mee?

आमची कार वेगाने धावत होती. घड्याळात चार वाजून पंचवीस मिनिटे होत आली होती. बरोबर साडेचार वाजता दरवाजे बंद होणार होते. चार वाजून अठ्ठावीस  मिनिटे झाली असतांना आम्ही दारातून आत प्रवेश केला. ‘सॅारी, आपल्याला उशीर झाला आहे’. पण आम्ही कोण, कुठले, कशासाठी आलो हे  कळताच मात्र प्रमुख अधिकारी म्हणाले, ‘ असे असेल तर मला अपवाद केलाच पाहिजे’, असे तो म्हणाला आिण माझ्या मागेमागे या, असे त्याने खुणेनेच सुचविले. थोडे दूर गेल्यावर एका स्मृतिस्तंभाकडे बोट दाखवून तो म्हणाला, ‘त्या तिथेच त्यांची रक्षा कारपेंटर दाम्पत्याची सोबत करीत आहे’.
ख्रिश्चन दफनभूमीत भारतीय महिलेची रक्षा - अमेरिकेत मुलगा, सून व नातवांच्या भेटीला आलो असतांना तिथे जवळच कुठेतरी डाॅक्टर आनंदी जोशी यांची रक्षा आपल्या अमेरिकन पालकांच्या दफनभूमीत त्यांची सोबत करीत आहे, हे ऐकले होते. त्या पवित्र स्थळाला भेट द्यायचीच, असा आमचा निश्चय झाला होता. पत्ता काढून त्या स्थळाला भेट द्यायचीच असे ठरवून निघालो होतो. त्या दफनभूमीची दारे संध्याकाळी बरोबर साडे चारला बंद होणार होती. अमेरिकेतील रस्ते सरळसोट व अगदी मुलायम असतात. ताशी ७० मैल (११० किलोमीटर) वेगाने आमची गाडी धावत होती. शेवटी चार अठ्ठावीसला भोज्याला स्पर्श झाला होता.
‘भारतीय नागरिक  या स्मृतिस्थळाला भेट देण्यासाठी नेहमीच येत असतात. त्यामुळे तुम्ही भारतातून आल्याचे कळताच तुमचा हेतू लक्षात आला’, तो अधिकारी सांगत होता. कारपेंटर अडनावाचे ख्रिश्चन दाम्पत्य त्यांच्या परंपरागत दफन भूमीतील नेमस्त जागी चिरनिद्रा घेत विसावले होते. त्या दाम्पत्याची सोबत करीत होती, एका भारतीय महिलेची रक्षा. हे सर्व लोकविलक्षणच होते.
मुलखावेगळा जीवनपट - पाश्चात्य वैद्यकशास्त्र शिकलेला पहिली हिंदू महिला डॅाक्टर, अमेरिकेच्या भूमीवर पदार्पण करणारी पहिली हिंदू स्त्री, पुराणमतवादी श्रीमंत ब्राह्मण कुटुंबात जन्मलेली, वयाच्या नवव्या वर्षीच आपल्यापेक्षा वयाने २२ वर्षांनी वडील बीजवराशी विवाहबद्ध झालेली, पण सुदैवाने प्रागतिक विचाराचा आणि स्त्री शिक्षणाचा पुरस्कर्ता असलेल्या पुरुषाची अर्धांगिनी झालेली, विवाहानंतर यमुनेची आनंदी झालेली, विवाहानंतर पतीच्या प्रोत्साहनाने संस्कृतसोबत इंग्रजी भाषेवर प्रभुत्व मिळवणारी, वयाच्या १४ व्या वर्षीच मातृत्त्व ओढवलेली, उपचाराअभावी आपल्या चिमुकल्याला दहाव्या दिवशीच मुकलेली दुर्दैवी माता, असा प्रसंग स्वत:वर ओढवल्यानंतर वैद्यकीय शिक्षणाचा ध्यास घेणारी, ख्रिश्चन धर्म स्वीकाराल तर अमेरिकेतील वैद्यकीय शिक्षणाचा सर्व खर्च करू, अशी अट घालणाय्रा ख्रिश्चन मिशनरी रॅायल विल्डर यांची धर्मांतराची अट धुडकावून लावणारी, डॅा आनंदी ( पूर्वाश्रमीची यमुना) गोपाळ जोशी हिचा जन्म महाराष्ट्रातील ठाणे जिल्ह्यातील कल्याण येथे ३१ मार्च १८६५ साली झाला. वयाच्या अवघ्या २१ व्या वर्षी पुणे येथे दिनांक   २६ फेब्रुवारी १८८७ ला तिला परमेश्वराने आपलेसे केले.
ख्रिस्ती व्हा सर्व खर्च करू - मिशनरी रॅायल विल्डर यांनी जोशी दाम्पत्याची आनंदीने वैद्यकीय शिक्षण घेण्याची प्रगट केलेली इच्छा आणि आपण त्यांच्या समोर ठेवलेला धर्मांतराचा प्रस्ताव मिशनय्रांच्या प्रिन्स्टन्स मिशनरी रिव्ह्यू या नियतकालिकात प्रसिद्ध केला. अमेरिकेतील न्यू जर्सी प्रांतातील रोझेल गावातील थिओडिशिया कारपेंटर नावाची एक महिला एका दंतवैद्याकडे उपचाराकरिता गेली असतांना नंबर लागण्यास वेळ असल्यामुळे वेळ घालवण्यासाठी नेमके हेच नियतकालिक हाती घेते काय, तिचे लक्ष नेमके याच मजकुराकडे जाते काय, या सर्व योगायोगाच्याच गोष्टी म्हटल्या पाहिजेत. आनंदीची वैद्यकीय शिक्षण घेण्याची इच्छा, त्या मागचे कारण, पतीचे प्रोत्साहन हे बघून ती अतिशय प्रभावित झाली. त्यांनी तिच्या अमेरिकेतील वास्तव्याची जबाबदारी घेण्याची तयारी दाखविली. तिने तात्काळ जोशी दाम्पत्याशी पत्रव्यवहार सुरू केला. पत्र व्यवहारात हिंदू धर्म आणि संस्कृती याबद्दल चर्चा होत गेली.
महिलांनी वैद्यकीय शिक्षण का घ्यायचे? - आनंदीचे पती गोपाळराव यांची पोस्ट खात्यातील सेवा कल्याणपासून सुरू झाली, पुढे अलिबाग आणि पुढे थेट कलकत्ता येथे त्यांचे पोस्ट खात्यात पोस्टिंग झाले होते. कलकत्त्यात असतांना आनंदीची प्रकृती पुन्हा बिघडली. अशक्तपणा, डोकेदुखी, ताप, श्वास लागणे यामुळे ती बेजार झाली. थिओडिशिया तिला अमेरिकेतून अौषधे पाठवीत होती पण गुण येत नव्हता. १८८३ मध्ये गोपाळरावांनी आनंदीला एकटीलाच अमेरिकेला पाठविले. प्रकृती अस्वास्थ्यामुळे आनंदीला हे पटत नव्हते. शेवटी गोपाळरावांच्या आग्रहामुळे ती वैद्यकीय अभ्यासासाठी जाण्यासाठी तयार झाली.
बहिष्कार घालण्याची धमकी - सनातनी हिंदूंनी बहिष्काराचे हत्यार उपसले. ख्रिश्चन लोकांचा तिला पाठींबा होता पण तिने ख्रिश्चन व्हावे, असे त्यांचे मत होते. आनंदीने आपल्या अमेरिकेत जाऊन वैद्यकीय शिक्षण घेण्यामागचा हेतू स्पष्ट करणारे भाषण केले. आपल्या आणि आपल्या पतीच्या होत असलेल्या छळाची कथा कथन केली. स्त्रियांनी वैद्यकीय शिक्षण घेणे कसे आवश्यक आहे, हे पटवून द्यायचा प्रयत्न केला. भारतात महिलांसाठी वैद्यकीय महाविद्यालय सुरू करण्याचा आपला मनोदय व्यक्त केला. मी कधीही ख्रिश्चन धर्म स्वीकारणार नाही, अशी घोषणा केली. तिच्या भाषणाला भारतभर प्रसिद्धी मिळाली. देणग्यांचा पाऊस पडायला सुरवात झाली. भारताच्या व्हॅाइसरॅायने २०० रुपयांची घसघशीत वर्गणी पाठविली.
महिलांची एकमेकींना साथ - थॅार्बॅार्न दाम्पत्याच्या शिफारसीने आनंदीला पेन्सिलव्हॅनिया प्रांतातील विमेन्स मेडिकल कॅालेजमध्ये प्रवेश मिळाला. त्यांच्याच ओळखीच्या दोन इंग्रज महिलांच्या सोबतीने ती कलकत्त्याहून बोटीने न्यूयॅार्कला पोचली. कारपेंटर दाम्पत्य तिला घ्यायला न्यूयॅार्कला आले होते. यथावकाश अमेरिकेतीलच नव्हे तर महिलांसाठीच्या जगातील  पहिल्या वैद्यकीय महाविद्यालयात भारतातील वैद्यकीय शिक्षण घेणाऱ्या पहिल्या विद्यार्थिनीला प्रवेश मिळाला.
  आनंदीचे वैद्यकीय शिक्षण वयाच्या १९ व्या वर्षी सुरू झाले. तिच्या बिघडत चाललेल्या स्वास्थ्यावर प्रतिकूल थंड हवामान आणि सवय नसलेल्या अमेरिकन आहाराचा आणखीनच प्रतिकूल परिणाम झाला आणि तिला क्षयाची बाधा झाली. तशा परिस्थितीतही चिकाटीने आणि नेटाने अभ्यास करीत तिने १८ मार्च १८८६ मध्ये एम डी ही पदवी संपादन केली. 'आर्यन हिंदू  स्त्रियांच्या गरोदरपणीच्या समस्या', असा काहीसा तिच्या शोध निबंधाचा विषय होता. इंग्लंडची राणी व्हिक्टोरिया हिने स्वत: पत्र पाठवून या यशाबद्दल आनंदीचे अभिनंदन केले.
भारतात परतली पण? - १८८६ मध्ये ती भारतात परत आली, तेव्हा तिचे भव्य स्वागत झाले. कोल्हापूर संस्थानात अल्बर्ट एडवर्ड हॅास्पिटलमध्ये महिलांसाठीच्या विभाग प्रमुखपदी तिची नेमणूक झाली. पण तिची प्रकृती खालावतच चालली होती, ती शेवटी बरी झालीच नाही. शेवटी वयाच्या २१ व्या वर्षी २६ फेब्रुवारी १८८६ ला तिचे निधन झाले. संपूर्ण भारत शोकाकूल झाला. तिची रक्षा थिओडिशिया कारपेंटरकडे अमेरिकेत पाठविण्यात आली. न्यूयॅार्क प्रांतातील पोखिप्सी गावामधील कारपेंटर कुटुंबीयांच्या दफनभूमीत  ती रक्षाही चिरविश्रांती घेत असलेल्या त्या कारपेंटर दाम्पत्याची सोबत करीत आहे.
स्मृती जागी ठेवण्याचे प्रयत्न - आनंदीच्या स्मृती जतन करण्याचे भारतात अनेक प्रयत्न झाले आहेत. कमलाकर सारंग दिग्दर्शित 'आनंदी गोपाळ' ही तिच्या चरित्राचा व कार्याचा परिचय करून देणारी हिंदी मालिका दूरदर्शनवरून प्रसारित झाली होती. श्रीकृष्ण जनार्दन जोशी यांनी तिच्या चरित्रावर आधारित मराठी कादंबरी 'आनंदी गोपाळ'  लिहून तिला आदरांजली वाहिली आहे. आशा दामले यांनी याच कादंबरीचा संक्षिप्त अनुवाद केला आहे तर राम जोगळेकर यांनी या कादंबरीचे नाट्यरुपांतर केले आहे. लखनऊस्थित इन्स्टिट्यूट फॅार रिसर्च अँड डॅाक्युमेंटेशन इन सोशल सायन्सेस या अशासकीय संघटनेने (एन जी ओ) आनंदीच्या नावे एक पारितोषिक ठेवले आहे. वैद्यकीयक्षेत्रात उल्लेखनीय काम करणाऱ्या व्यक्तीला हे पारितोषिक प्रदान केले जाते. अमेरिकेतील पेन्सिलव्हॅनिया विद्यापीठातून १९ व्या शतकाच्या शेवटी पराकोटीचे कष्ट आणि ढासळती प्रकृती यांची पर्वा न करता एम डी ही पदवी संपादन करणारी पहिली भारतीय महिला आनंदीबाई जोशी हिच्या नावे हे पारितोषिक प्रदान केले जाते. महाराष्ट्र शासनानेही महिलांचे स्वास्थ्य या क्षेत्रात काम करणाऱ्या महिलांसाठी तिच्या नावे फेलोशिप देऊ केली आहे.
  तिच्या अमेरिकेतील स्मृतिस्थळाला भेट देण्याची संधी  येताच ती सोडणे शक्यच नव्हते. त्या निमित्ताने तिच्या जीवन आणि कार्याची ही उजळणी! न्यूयॅार्क प्रांतातील पोखिप्सी गावी कारपेंटर कुटुंबीयांची कौटुंबिक दफनभूमी आहे. आनंदीने या जगाचा निरोप घेतांना इच्छा व्यक्त केली होती की आपली रक्षा कारपेंटरकुटुंबीयांच्या दफन भूमीत पुरण्यासाठी पाठविण्यात यावी. तिच्या इच्छेचा मान राखीत हे स्मृतिस्थळ भारतीय व अमेरिकन महिलांमधील पहिल्या सहकार्य व सहजीवनाची आठवण करून देत राहील.
त्या स्मृतिस्थळासमोर आम्ही नतमस्तक होऊन किती वेळ उभे होतो कुणास ठावूक? बाहेर पडतांना घड्याळात पाहिले तेव्हा साडेपाच वाजले होते. वेळेचे काटेकोर पालन करणाऱ्या अमेरिकेने त्या दफनभूमीचे प्रवेशद्वार चक्क एक तास उशिराने बंद केले होते!
Poughkeepsie, New York.





Sent from my iPad